piątek, stycznia 29, 2021

Percepcja słuchowa - ćwiczenia i zabawy

Słuch jest to zmysł, który umożliwia nam percepcję fal dźwiękowych. Narządem słuchu jest analizator słuchowy, który składa się z: 

  • receptora odbierającego bodźce słuchowe  czyli ucho,
  • drogi słuchowej doprowadzającej pobudzenia nerwowe do mózgu,
  • nerwów odśrodkowych przekazujących impulsy do mózgu.



Słuch pełni bardzo ważną funkcje. Przede wszystkim wykorzystywany jest do komunikacji oraz do rozpoznawania dźwięków z otoczenia. 

Percepcja słuchowa czyli spostrzeganie słuchowe jest niezbędne w rozwoju mowy oraz w procesie  nauki czytania i pisania. Poprzez percepcję słuchową rozumiemy:
  • odbiór, rozpoznawanie i różnicowanie dźwięków;
  • analizę i interpretację usłyszanego dźwięku. 

W literaturze pojawiają się 3 rodzaje słuchu, są elementami prawidłowej percepcji słuchowej:
  • słuch fizjologiczny (fizyczny) odpowiada za zdolność odbioru i analizy dźwięku, który dochodzi do naszego analizatora słuchowego. Jest uwarunkowany poprzez prawidłowe funkcjonowanie narządu słuchu, jakim są uszy. Rozwój słuchu fizycznego rozpoczyna się w okresie płodowym. Dziecko rozpoczyna reagować na dźwięki około 24 tygodnia ciąży; potrafi je rozróżniać. Ważne jest, aby już w okresie płodowym rozmawiać do dziecka, odtwarzać mu muzykę (polecana jest szczególnie muzyka klasyczna, która pozytywnie wpływa na rozwój mózgu dziecka).


!Objawem, który powinien nas zaniepokoić u małego dziecka jest brak gaworzenia. Gaworzenie powinno pojawić się pomiędzy 6 a 10 miesiącem życia. Brak gaworzenia może wynikać z zaburzeń słuchu lub aparatu artykulacyjnego. Niezbędna jest konsultacja z lekarzem i logopedą. 

Głużenie - to niezamierzone, długie, melodyjne dźwięki takie jak mlaski, piski, pomruki.
Gaworzenie- zamierzone dźwięki, które dziecko zasłyszy lub wydaje z własnej inicjatywy.
 
  • słuch muzycznyumiejętność rozpoznawania przez człowieka barw, wysokości i liczby dźwięków, a także jego głośności. Jest to umiejętność, którą nabywamy. 
  • słuch fonematyczny (fonemowy)- to zdolność do rozpoznawania i różnicowania najmniejszych elementów składowych wyrazów, czyli fonemów. Jest to umiejętność znana jedynie człowiekowi. Prawidłowy słuch fizyczny umożliwia rozwój słuchu fonematycznego, a z kolei ten odpowiada za prawidłowy rozwój mowy. 

R.J. Lewina wyróżniła 5 etapów kształtowania się słuchu fonematycznego:

·         Etap I – nie występuje w ogóle różnicowanie dźwięków, brak też rozumienia mowy czynnej samego dziecka. Jest to przedfonetyczne stadium rozwoju mowy.

·         Etap II – występują już początki różnicowania fonemów najmniej podobnych. Wymowa dziecka jest niepoprawna, zniekształcona. Dziecko nie rozróżnia wymowy poprawnej od nieoprawnej u osób z otoczenia.

·         Etap III – dziecko zaczyna różnicować już prawie wszystkie głoski. Umie też odróżnić wymowę poprawną od niepoprawnej;

·         Etap IV – dzieci już z nielicznymi pomyłkami potrafią różnicować wszystkie głoski. Wymowa dziecka jest już dość prawidłowa. Rozwój słuchu fonematycznego zbliża się ku końcowi (wiek przedszkolny);

·         Etap V – słuch fonematyczny jest całkowicie ukształtowany. Dziecko różnicuje i wymawia poprawnie głoski (wiek szkolny). 


Prawidłowy rozwój słuchu fonematycznego ma wpływ na rozwój mowy oraz w późniejszym etapie na proces nauki czytania i pisania.

Zaburzenia słuchu fonematycznego mogą powodować:
  • trudności w odbiorze mowy,
  • wady wymowy,
  • trudności w nauce pisania i czytania, 
  • trudności w rozróżnieniu głosek podobnie brzmiących, 
  • trudności w nauce pojęć abstrakcyjnych np. w matematyce,
  • trudności w analizie i syntezie głoskowej, 
  • uboższe słownictwo,
  • trudności w rozumieniu poleceń złożonych i dłuższych wypowiedzi ustnych,
  • trudności w tworzeniu dłuższych wypowiedzi pisemnych i ustnych, 
  • i wiele, wiele innych trudności, które będą miały swoje odbicie w osiągnięciach szkolnych ucznia, sferze komunikacyjnej oraz społecznej. 

Funkcje i procesy percepcji słuchowej

1. recepcja dźwięków - czyli słyszenie; sprawnie działający analizator słuchowy jest niezbędny do prawidłowej percepcji słuchowej. Jest też podstawą do rozwoju kolejnych funkcji słuchowych.

2. lokalizacja- umiejscowienie źródła dźwięku w przestrzeni.

3. rozróżnianie i wyodrębnianie dźwięków mowy, w którego skład wchodzi:
  • słuch fonematyczny - rozróżnianie dźwięków mowy (fonemów);
  • słuch fonetyczny - rozróżnianie cech głosek ( rozróżnienie poprawnej od niepoprawnej wymowy głoski);
  • słuch prozodyczny - rozróżnianie elementów prozodycznych mowy: akcent, melodia, rytm, itd.;
  • analiza i synteza głoskowa i sylabowa.
4. pamięć słuchowa- zapamiętanie i odpamiętanie dźwięków (przywołanie ich).

5. asocjacja (semantyzacja) - tworzenie spostrzeżeń słuchowych, łączenie wrażeń słuchowych. 

6. uwaga i lateralizacja- umiejętność selekcji dźwięku oraz dominacja ucha w odbiorze dźwięków. 


Percepcja słuchowa jest wręcz niezbędna w procesie nauki szkolnej. Już od najmłodszych lat powinniśmy stymulować rozwój słuchowy dzieci. W jaki sposób poprzez zabawę, oczywiście!

Poniżej znajdziecie kilkanaście propozycji.  Większość z tych ćwiczeń znajduje zastosowanie w nauce czytania i pisania i zapewne je znacie i wykorzystujecie na co dzień. Te zabawy i ćwiczenia świetnie nadadzą się dla przedszkolaków, uczniów klas wczesnoszkolnych oraz na zajęciach rewalidacyjnych, terapii pedagogicznej i oczywiście terapii logopedycznej. 
Podzielcie się swoimi ćwiczeniami, które rozwijają percepcję słuchową w komentarzach. 

Zabawy i ćwiczenia rozwijające percepcję słuchową



I. Ćwiczenia wrażliwości słuchowej


Są to ćwiczenia, których celem jest kształtowanie i rozpoznawanie umiejętności odbierania, rozpoznawania oraz naśladowania odgłosów , dźwięków z najbliższego otoczenia.

1. Wysłuchiwanie i rozpoznawanie dźwięków naturalnych:

- wysłuchiwanie dźwięków dochodzących z najbliższego otoczenia;
- wysłuchanie ciszy (bez żadnych dźwięków)
- identyfikowanie dźwięku ze wskazaniem;
- przyporządkowanie usłyszanego dźwięku do obrazka.

2. Rozpoznawanie dźwięków dochodzących z otoczenia:
- odgłosy ulicy,
- sygnały różnych pojazdów,
- dźwięków urządzeń gospodarstwa domowego,

Zabawa słuchowa " Co to za dźwięk" cz. 1. Gospodarstwo domowe


Zabawa słuchowa " Co to za dźwięk" cz. 2. Zwierzęta

-  odgłosów zwierząt (dobieranie obrazka do usłyszanego odgłosu),
- odgłosów szumiących drzew, traw, wiatru, burzy, deszczu,
- dźwięków charakterystycznych dla przedmiotów (np. papieru, szkła, metalu)
- dźwięków różnych instrumentów muzycznych.

3. Rozpoznawanie wytwarzanych dźwięków (szmerów) - najpierw za pomocą wzroku, później słuchu (dziecko wskazuje przedmiot, który identyfikuje z usłyszanym dźwiękiem):
  • uderzanie łyżeczką w szklankę, 
  • uderzanie w metal,
  • uderzanie w drewno,
  • uderzanie pałeczką w szybę,
  • stukanie w meble,
  • klaskanie,
  • darcie papieru,
  • gniecenie papieru,
  • odbijanie piłki,
  • uderzanie klockami o siebie,
  • przelewanie wody,
  • rozpoznawanie osób po głosie (Zabawa "zgadnij kto mówi?", "kto ukrył się za parawanem?")
  • rozpoznawanie głosów i źródła dźwięku  (miejsca, odległości) np. zabawa "Ciuciubabka"
  • rozpoznawanie przedmiotów w ukrytych w pudełkach.
4. Zabawy dźwiękonaśladowcze- naśladowanie, powtórzenie usłyszanego odgłosu, dźwięku np. zwierząt, pojazdów, itd. 

  •  wierszyki/ rymowanki dźwiękonaśladowcze (kilka propozycji znajdziecie tutaj: WIERSZYKI DŹWIĘKONAŚLADOWCZE , możecie też wymyślać własne);
  • obrazki i zagadki z wykorzystaniem ilustracji - pokazujesz dziecku kilka obrazków (poziom trudności w zależności od wieku i potrzeb) i pytasz np.  "Które zwierzę robi hau hau". 
  •   identyfikowanie dźwięku z przedmiotem - przed dzieckiem umieszczasz kilka przedmiotów i pytasz "Co robi ciach ciach?" 
5. Grupowanie przedmiotów wydające takie same dźwięki

6. Wysłuchiwanie i różnicowanie dźwięków ze względu na jego natężenie:
  • dźwięki ciche,
  • dźwięki głośne, 
  • naprzemienne raz cicho, raz głośno.
7. Wysłuchiwanie zmian w tempie i głośności wydawanych, słyszanych dźwięków:
  • szybko, 
  • wolno,
  • naprzemiennie. 
8. Wysłuchiwanie i rozpoznawanie i zapamiętanie kolejności wysłuchiwanych brzmień dźwięków np. instrumentów.

9. Reagowanie na określenia słowne (podskoki, przysiady, klaskanie).

II. Ćwiczenia spostrzegawczości słuchowej i koordynacji słuchowo- ruchowej 

1. wysłuchiwanie i różnicowanie powtarzających się dźwięków tworzących układy rytmiczne: 
  • wyklaskiwanie, tupanie, uderzanie rytmu,
  • układanie szeregów rytmicznych (układanie przedmiotów wg słyszanego rytmu np. auto,klocek)
  • tworzenie szeregów dźwiękowych wydawanych przez zwierzęta, pojazdy (np. mu, hau, miau),
  • zabawy ruchowe z zauważalnym rytmem (tupnij, klaśnij, podskocz),
  • liczenie słyszanych dźwięków,
  • układanie klocków na podstawie słyszanego rytmu (np. dwa klaśnięcia to dwa auta, klocki obok siebie, itd.)
2. rozpoznawanie melodii w piosenkach i wystukiwanie rytmu,

3. odtwarzanie rytmu ilustrowanego układem przestrzennym np. za pomocą klocków, patyczków, aut. 

III. Ćwiczenia rytmizujące

1. rozpoznawanie i określanie charakteru słyszanej muzyki (wesoła, smutna, skoczna itd.),

2. odtwarzanie swobodnym ruchem nastroju muzyki, 

3. śpiewanie piosenek i klaskanie w ich rytm,

4. zabawy ruchowe do Metody Pedagogiki Zabawy (np. samolot, ciasto, stonoga),

5. zabawy ruchowe i ruchowo- słuchowe proponowane przez M. Bogdanowicz w Metodzie Dobrego Startu

IV. Ćwiczenia rozwijające słuch fonematyczny oraz analizę i syntezę słuchową



1. Wyodrębnianie zdań w mowie - liczenie zdań, powtarzanie za nauczycielem zdań na podstawie obrazka. 

2. Wyodrębnianie wyrazów w zdaniu:
  • opisywanie ilustracji zdaniami dwuwyrazowymi,
  • wyodrębnianie wyrazów w zdaniach trzy-wyrazowych,
  • rozwijanie zdań, zwiększanie liczby wyrazów w zdaniu,
  • tworzenie zdań z podanych słów,
  • układanie zdań na podstawie ułożonych klocków (np. dwa klocki, zdanie dwuwyrazowe),
  • uzupełnianie zdań brakującym słowem,
  • dobieranie par wyrazów, które się rymują.
Warto pamiętać, aby dzieci w ćwiczeniach powtarzały zdania za nauczycielem/rodzicem, określały w zdaniu wyraz pierwszy, drugi, trzeci..., liczyły wyrazy w zdaniu i przyporządkowały dany wyraz określonemu miejscu w zdaniu.

3. Wyodrębnianie sylab w wyrazie:
  • śpiewanie prostych piosenek z wyróżnianiem sylab, wypowiadanie tekstu piosenki bez melodii, oddzielając sylaby. Świetną piosenką sylabową może być "Panie Janie". 
  • dzielenie wyrazów na sylaby,
  • łączenie wyrazów z sylab - synteza sylabowa,
  • dzielenie wyrazów na sylaby z jednoczesnym układaniem klocków- układanie modelu sylabowego,
  • zabawa "ile sylab?"
  • zabawa w dokończenie wyrazów - z wykorzystaniem obrazka i bez, 
  • zabawa w dobierankę - wyszukiwanie przedmiotów lub obrazków na podaną sylabę np. ko - tek, ko- sa, ko- rek, ko- piec, itd.)
  • tworzenie wyrazów do podanej sylaby - loteryjki, sztafety sylabowe, 
  • wyszukiwanie wyrazów, które kończą się na podaną sylabę, 
  • zabawa w imiona - wypowiadanie imion dzieci na podaną sylabę, dzieci, których imię zostało wypowiedziane siadają w jednym rzędzie,
  • rozpoznawanie miejsca umiejscowienia danej sylaby w wyrazie (np. z wykorzystaniem obrazków), 
  • zabawy sylabami: domina sylabowe, 
  • wykreślanki sylabowe,
  • rebusy sylabowe, itd. 
4. Wyodrębnianie głosek z wyrazów:
  • Domino obrazkowo- głoskowe- wyszukiwanie ciągu obrazków tak, aby ostatnia głoska wyrazu była początkową głoską następnego, np. nos – sok – kot – tor – rak – itd
  • wskazywanie, wyszukiwanie i grupowanie obrazków, których nazwy zaczynają/kończą się na wskazaną głoskę,
  • wydzielanie pierwszej głoski z nazwy obrazka,
  • zabawa " koszyk załadowany wyrazami na wybraną głoskę" - można za każdy podany wyraz przyznawać punkty,
  •  zabawa z syntezą " zgadnij co to za wyraz" np. k o t  - dziecko zgaduje jaki wyraz usłyszało. Pamiętaj, aby głoski wymawiać krótko (nie przeciągaj np. tyyyyy....), stopniowo wprowadzamy wyrazy z większą ilością głosek.
  • różnicowanie samogłosek i spółgłosek - ćwiczenie czytania sylab i wyrazów,
  • zabawy wyrazowe np. jaką głoskę słyszysz , jaka jest druga, trzecia, ostatnia głoska w podanym wyrazie, 
  • wyszukiwanie wyrazów z podaną głoską np. na ilustracji,
  • zabawy w dostrzeganiu różnic w wyrazach pozornie podobnych np. za pomocą tworzenia modelu graficznego wyrazów np. dym - dom, lis- las,
  • różnicowanie słów i sylab o podobnym brzmieniu np. kura- góra, pa- ba, ta- da,
  • przekształcanie wyrazów poprzez zmianę litery, 
  • układanie podpisów pod obrazkami,
  • czytanie pojedynczych wyrazów, zdań, prostych tekstów, 
  • różnicowanie w wyrazach głosek dźwięcznych i bezdźwięcznych np. za pomocą obrazków. 
V. Ćwiczenia rozwijające słuch fonetyczny 

Ćwiczenia te służą do ćwiczenia iloczasu (czas, w ciągu którego trwa wymowa głoski), tempa, akcentu wypowiedzi oraz jej intonacji. 

1. Ćwiczenia z zakresu różnicowania czasu trwania dźwięków mowy:
  • zabawa "krótkie i długie dźwięki" - prezentacja tych dźwięków; na długie "aaaaaaaa" przeciągnij się, na krótkie "a" tupnij nogą; tworzenie modelu dźwięku krotkiego i długiego za pomocą np. klocków, gdzie długi dźwięk to długi klocek, krótki dźwięk to krótki klocek. Zabawy te przeprowadzaj na samogłoskach (a, e, i, o , u).
  •  zabawa ze spółgłoskami (f, w, s,z,ś,ź,ż, ch, m, n)- wymawiaj jak najdłużej potrafisz podanych głosek, można urozmaicić i dodać ruch np. ssssssss jak wąż, mmmmmmmm jakie pyszne (klepiemy się po brzuchu).
2. Ćwiczenia tempa wypowiedzi:
  • "mówimy wolno i  coraz szybciej" - rozpoczynamy wymawianie zdania wolno, i z czasem tempo wymawiania jest coraz szybsze. Zwróć uwagę, aby zdania były wypowiadane wyraźnie. Można tu wykorzystać również różne wierszyki, piosenki. 
  • zabawa "klaszczę i mówię"- polega na wypowiadaniu wyrazu lub zdania z jednoczesnym klaskaniem w dłonie.
  • zabawa "Rób i mów" - polega na wypowiadaniu zdania i wykonywaniu jednocześnie danej czynności.
  • zabawy ruchowe np. "Głowa, ramiona", "Płyną statki z bananami", itd.
3. Ćwiczenie akcentu wypowiedzi: 
  • akcent zdaniowy - dziecko opowiada o np. postaciach z obrazka akcentując nazwę postaci,
  • akcent wyrazowy - w języku polskim to najczęściej przedostatnia sylaba; dzielimy wyrazy na sylaby jednocześnie klaszcząc (głośniej wyklaskujemy sylabę akcentowaną).
4. Ćwiczenia intonacji wypowiedzi - umiejętność ta przyda się np. w głośnym czytaniu:
  • odróżnianie zdań oznajmujących od pytających i rozkazujących. Najlepiej takie ćwiczenia przeprowadzać podczas głośnego czytania. 

VI. Ćwiczenia doskonalące pamięć słuchową i słowną:

  • "Zgadnij co słyszysz",
  •  "Zgadnij czyj to głos",
  • "Zgadnij jakie były dźwięki" - sekwencje ,
  • wyszukiwanie obrazków według wskazanej kolejności, 
  • zapamiętywanka- zapamiętywanie kolejności wypowiadanych wyrazów, 
  • dokładanka- nauczyciel podaje wyraz, kolejna osoba kolejny itd, 
  • słuchanie opowiadań, historyjek, przedstawianie zdarzeń,
  • tworzenie ustnej historii w grupie- każdy dokłada zdanie. 
  • zabawa "głuchy telefon".



Bibliografia: 


K. Olszewska, Percepcja słuchowa u przedszkolaków - rozwój i zaburzenia, "Przedszkole. Miesięcznik dyrektora", nr 10/2017, s. 26-30.

Z.M. Kurkowski, Rozwój funkcji słuchowych u małego dziecka, Audiofonologia,, t. XXI, 2002, s. 25-26. [http://ptnzs.org.pl/audiofonologia/AUDIOFONOLOGIA_TOM_XXI_2002/art3.pdf].

A. Franczyk, K. Krajewska, Zabawy i ćwiczenia na cały rok. Propozycje do pracy z dziećmi młodszymi o specjalnych potrzebach edukacyjnych., Oficyna Wydawnicza Impuls, s. 35- 53.

M. Bogdanowicz, Psychologia kliniczna dziecka w wieku przedszkolnym, Warszawa 1991.

Emiluta-Rozya, Wspomaganie rozwoju mowy dziecka w wieku przedszkolnym, Warszawa 1994.

A.Mauer, Kształtowanie świadomości fonologicznej u dzieci przedszkolnych. Zabawy z rymami, Kraków 1997.

A.Mauer, Kształtowanie świadomości fonologicznej u dzieci przedszkolnych. Analiza i synteza sylabowa i fonemowa, Kraków 1997.

I. Styczek, Badanie i kształtowanie słuchu fonematycznego, Warszawa 1982.

A. Lowe, Rozwijanie słuchu w zabawie, Warszawa 1983.




Z





Brak komentarzy:

Prześlij komentarz

Copyright © bluefingersbywiola , Blogger